دسترسی متن کامل – بررسی احکام وقف در فقه امامیه و شافعیه و حقوق موضوعه ایران …

مقالات: ۱۹۱
مقدمه:
قال الله تعالی: «و الباقیات الصالحات خیر عند ربک و خیر مردا».[۱]
خیرات و میراث عمومی و صدقات جاریه در میان همه اقوام و ملل متمدن وجود داشته و اکنون نیز به صورت های گوناگون وجود دارد.
مردمان نیکوکار و بشردوست برای خدمت به همنوعان و رفع حوائج آنان و بقا نام و اثر خود در زمان حیات تمام و یا قسمتی از اموال خود را مخصوص کارهای خیر و نیازمندی های اجتماعی کرده و بر وفق سنن و آداب ملی یا مذهبی ترتیب داده اند،که خود آن مال همیشه باقی و منافعش به مصارف مخصوص برسد،این عمل خیر چه در زمان های گذشته و چه در عصر حاضر که وسایل و اسباب تمدن و فرهنگ بسیار گسترش یافته است،یکی از خدمات سودمند اجتماعی است که در بسیاری از شئون گوناگون اجتماع در امورفرهنگی و بهداشتی مفید واقع می شود.
در دین جامع و جهانی اسلام از جانب پیغمبر بزرگوار اسلام و سایر پیشوایان مذهب سفارش بسیاری به صد قات جاریه و خیرات و میراث شده است،و این عمل خیر را مسلمانان بشردوست (باقیات الصالحات) نام نهاده و آن را موجب بقای نام ونشان در این جهان و دریافت پاداش فراوان و آموزش در آن جهان دانسته اند.
در قرآن کریم از این عمل خیر تعبیر به وقف نشده ولی در اخبار و احادیث گاهی کلمه وقف آورده شده و بیشتر از آن به (صدقه جاریه) بیان گردیده و در کتب فقه اسلامی بخشی به وقف اختصاص داده شده است. بی تردید سنت اسلامی وقف در بیان تمامی عناوین نیکوکاری به دلیل ساختار ویژه آن و شاکله نظام مند حقوقی و اقتصادیش از موقعیت ممتازی برخوردار است، یکی از راهکارهای ممتاز جلب مشارکت مردمی در رفع معضلات اجتماعی و تامین عدالت اجتماعی توجه به سنت وقف است.
وقف باعث خارج شدن از محور خودخواهی ها و دست یافتن به آرامش روحی و ثوابی عظیم است که از این طریق فرد تعلقات مادی را در خود می زداید،روحیه مال اندوزی و تکیه بر ثروت دنیوی را از خود دور می کند. بنابراین وقف در زندگی اجتماعی – اقتصادی تمدن های مختلف، نقش بارزی ایفا کرده و در اسلام نیز به عنوان یک سنت حسنه مورد سفارش و تأکید رهبران دینی قرار گرفته است فلسفه تاسیس و ترویج نهاد وقف در اسلام پر کردن خلأها و بر طرف کردن نیازهای فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی در جامعه اسلامی است. از صدور اسلام تا کنون، دنبال بروز مشکلات در زندگی اجتماعی و اقتصادی مردم، انسان های خیّر و نیکوکار با ایجاد موقوفات و قرار دادن درآمدهای آن در جهت رفع مشکلات اقدام نموده اند. هدف از این تحقیق و طرح مساله وقف به منظور آشنایی خوانندگان نسبت به این سنت حسنه و اجتماعی است که مورد نیاز جامعه کنونی می باشد. در این تحقیق به بررسی وقف در مذهب امامیه و شافعی و قانون مدنی پرداخته می شود.
کلیات تحقیق
۱-۱٫تعریف مساله و بیان سوال
۲-۱٫سابقه و ضرورت انجام تحقیق
۳-۱٫فرضیه ها
۴-۱٫روش و ابزار گرد آوری اطلاعات
۵-۱٫اهداف تحقیق
۶-۱٫سازماندهی تحقیق
الف) تعریف مسأله:
بشر در قرن های اخیر به پیشرفت های چشم گیری دز زمینه های مختلف فناوری و صنعت دست پیدا کرده و گسترده تر شده است. اما در کنار این دستاوردهای و پیشرفت ها مشکلات اقتصادی و رفاهی و نیازمندی های افراد جامعه هم بیشتر شده است و نیاز به احساس همدردی وتعاون و همیاری در میان افراد جامعه هم بیشتر احساس می شود. با توجه به گستردگی جوامع و مشکلات اقتصادی و نیازمندیهای افراد جامعه باید برای حل مشکلات راه حل هایی در نظر گرفته شود. یکی از این راه حل ها که حتی فبل از ظهور اسلام هم به نوعی در ایران وجود داشته و در فقه امامیه هم به آن تاکید شده و عمل عبادی محسوب می شود. وقف است که با توجه به گستردگی جوامع ضرورت آن بیش از گذشته احساس می شود.
در اواخر شاهنشاهی ساسانیان بینادهای نیکوکاری به منظور رستگاری روان در ایران بیناد شد. که پول آن صرف تنگدستان و احداث تاسیسات عام المنفعه می شد. همین بینادها بعدها الگویی برای وقف اسلامی شدند. در ایران در تشکیلات اداری دوره ساسانیان (۲۶۱-۳۸۹ هجری ) از دیوان موقوفات و یا دیوان اوقاف نام برده شده که کار آن رسیدگی به امور مساجد و اراضی موقوفه بوده است.
سنت حسنه ی «وقف» یک دیگر از افتخارات مکتب اسلام و از اهرم های مؤثر اعتقادی و فرهنگی برای جبران نیازهای مالی و معنوی جامعه است. از صدها سال پیش واقفان خیراندیش با اختصاص بخشی از اموال خود برای خدمت مستمر به جامعه در قالب عمل پسندیده ی (وقف) که بارزترین وروشن ترین مصداق احسان، انفاق، صدقه ی جاریه، تعاون و باقیات الصالحات است. منشاء خدمات فراوان علمی، فرهنگی، هنری، رفاهی، بهداشتی در جامعه بوده اند که وجود صدها درمانگاه، بیمارستان، مدرسه، دارلایتام، کتابخانه و هزارها مسجد، قنات، پل، آب انباه و غیره …. که باید بطور دایمی حفظ و مورد بهره برداری قرارگیرد. در سراسر کشورهای جهان به ویژه ایران بهترین گواه و شاهد آن است. نمونه ی دیگری از مصارف که در بین موقوفات سالهای اخیر مشاهده می شود. برای مساجد، بیمارستانها، ایجاد حمام، تعمیر حمام، احسان، تهیه پوشاک، ایجاد دارالایتام، ورزشگاه، کمک به دانشجویان، اطفال بی بضاعت، معلمین و مستخدمین مدرسه، کمک نقدی به افراد، لوازم تحصیل دانش آموزان بی بضاعت، اعطای جوایز و وام، ورزش در مدرسه، احداث سا

برای دانلود متن کامل پایان نامه به سایت zusa.ir مراجعه نمایید.

ختمان برای افراد بی بضاعت، جهزیه عروس، ازدواج، بیماران سرطانی، احداث نانوایی، خرید کتاب، تعمیر پل و دبستان، تامین آب شرب می باشد.
بخش مهمی از وقف آموزشی بوده است. بینادی در جهت حفظ و نگهداری میراث علمی و توسعه حمایت بقای آن – سهم عمده ای در تحول ساختار فرهنگی و توسعه علمی و اقتصادی کشور – وقف در شئون مختلف اجتماعی – وقف در پژوهش و در نتیجه در گسترش دانش و علومی که موجب شکوفایی تمدن عظیم اسلامی – ساختار و کارکردهای نهاد وقف بر ساختار و کارکردهای نهادهای دیگر چون نهادهای علمی، پژوهشی، آموزشی، درمانی ، اقتصادی و فرهنگی تاثیر مستقیم دارد.
نگاهی گذرا به دیروز و امروز فرهنگ ها و تمدن بشری کافی است. تا ما را با آثار و برکات مادی و معنوی وقف در گستره کشورهای اسلامی و غیر اسلامی آشنا کند.
وقف و مصادیق آن در فقه امامیه و فقه شافعیه چیست ؟
چه تفاوتی بین نظام وقف در ایران و فقه امامیه وجود دارد؟
ب) سابقه و ضرورت انجام تحقیق :
فرهنگ وقف و بنیادهای خیریه وقفی از عناصری هستند. که در طول تاریخ تمدن اسلامی و حتی بشری نقش ارزنده و سازنده در توسعه علم و فن آوری و امر تحقیق و پژوهش داشته اند. موقوفات از نظر درآمد و بهره مستمری که همیشه داشته اند از بهترین و پایدارترین منافع مالی و حمایت کننده برای انجام پژوهش ها وتوسعه علم و دانش در جوامع اسلامی در طول تاریخ و در کشورهای غربی در یک قرن اخیر بوده اند حمایت از پژوهشگران و دانشمندان و به وجودآمدن نهادهای بزرگ علمی و تحقیقاتی و آموزشی نظیز مدارس، کتابخانه ها، بیمارستانها، تظامیه ها، رصدخانه ها در پوشش فرهنگ اصیل صورت گرفت. و واقفان و نیکوکاران خداجوی با ایجاد مراکز همگانی دانش و پژوهش تلاش نمودند با برآوردن نیازهای پژوهشگران زمینه ای را فراهم آورند که بتوانند به دغدغه معاش و هزینه های زندگی به امر تحقیق و پژوهش و نگارش و توسعه علم بپردازند.
اکنون که نقش سازمانهای غیر دولتی و تشکل های داوطلب مردمی و بنیادهای خیریه در حل مشکلات اقتصادی و اجتماعی جامعه بشری مورد توجه صاحبنظران دولت ها قرار گرفته است. احیای مجدد فرهنگ اصیل وقف امری ضروری می نماید.
سنت حسنه ی «وقف » که مصداق بارزی از آیه شریفه «وَالباقیاتِ و الصالِحاتِ خَیرٌ عِندَ رَبِک…..» به عنوان رهنمودی انسان ساز و فرهنگ مترقی در مجموعه تعالیم اسلامی بشمار می رود. که آثار اخلاقی و فرهنگی و اقتصادی بیشماری را در توسعه اجتماعی داشته است. و امروز هم می تواند به عنوان یکی از عناصر فعال و زمینه ساز برای مشارکت آحاد جامعه در حمایت از پژوهش و پژوهشگران ایجاد بستری مناسب در جهت توسعه اقتصادی مورد توجه قرار گیرد.
گسترش فرهنگ وقف، یکی از عمده ترین فاکتور، انهدام تراکم ثروت در جامعه و ایجاد بستر مناسب برای رشد ارزشهای معنوی و الهی، در شکل توزیع عادلانه ی موقوفات، محسوب می شود و با درک همین نکته، یعنی مؤثریت ژرف وقف در توسعه ی اقتصادی، فکری، فرهنگی و معنوی است. که اسلام دین مقدس توحیدی بر گسترش فرهنگ وقف بیش از هر چیز دیکر تأکید نموده است. مردم خیر و نیکوکار ایجادگر و رسیدن به این هدف نیاز به فرهنگ سازی در سطح ملی دارند .
ج) فرضیه ها:
۱–وقف به معنای حبس کردن اصل مال و استفاده از منافع آن برای عموم مردم و بعضی از افراد.وقف در هر زمینه و اموری که جهت رفاه باشد کارایی دارد.
۲-نظام وقف در ایران از فقه امامیه اقتباس شده است از اقوال و نظریات فقها شیعه پیروی کرده است.
د) اهداف تحقیق:
این رساله بر آن است تا نگاهی دوباره به موضوع بررسی احکام وقف بیندازد و نظر فقهای امامیه و شافعیه را بررسی کند، لذا اهداف آن عبارتست از:
بررسی تطبیقی احکام وقف در فقه امامیه و نظام ایران. بررسی تاثیر وقف در رشد جوامع و حل مشکلات اقتصادی، اجتماعی و رفاهی. بررسی تاثیر وقف در تمدن اسلامی و نقش آن در توسعه و پیشرفت علوم و فنون بشری.
و) روش و ابزار گردآوری اطلاعات:
در این پژوهش و کار تحقیقی با توجه به ماهیت مساله و عنوان تحقیق که بر اساس روش کتابخانه ای و تحلیلی و تطبیقی و مطالب فقهی و حقوقی در آن گردآوری شده سعی گردیده است که بررسی احکام وقف در فقه امامیه متداول و معمول هستند مورد بررسی قرار بگیرد. که در این رابطه به کتب فقهی، حقوقی، دینی، نمایه، مجله، نشریان و اینترنت مراجعه می شود.
ه) سازماندهی مطالب:
مجموعه حاضر در ۶ فصل تدوین گردیده است. فصل اول با نام بنیادهای مفهومی و زمینه های تاریخی شامل دو بخش است بخش اول: بنیادهای مفهومی – بخش دوم: زمینه های تاریخی
فصل دوم: ارکان وقف شامل سه بخش است– بخش اول: عقد وقف موقوفه – بخش دوم : ارکان وقف بخش سوم: وقف از نظر موقوف علیهم
فصل سوم: تداوم و استمرار وقف که شامل چهار بخش است – بخش اول: وقف معاطاتی بخش دوم: شروط وقف بخش سوم: انواع مال موقوف و بخش چهارم: مسائل مستحدثه وقف
فصل چهارم: تولیت بر وقف شامل دو بخش است بخش اول: ولایت وقف و بخش دوم: مسائل مربوط به متولی وقف