منابع مقالات علمی : بررسی احکام وقف در فقه امامیه و شافعیه و حقوق موضوعه ایران نرجس …

حضرت علی(ع) چشمه سارکیه و سپس نخلستان هایی را که در کوفه است با دست مبارک خویش ایجاد کرده بودند وقف محرومان و نیازمندان فرمودند.[۱۳۹]
این باغ ها وقف خاص; یعنی وقف بر اولاد و وقف بر بنی هاشم بود. امیرالمومنین علی(ع) در مدت چندین سالی که از کارهای سیاسی کنار گذاشته شده بودند قهراً در اجتماعات حضور کمتری داشتند و تنها در مواقع ضروری برای حفظ کیان اسلام در اجتماعات شرکت کرده با رای قطعی علم محیط خود،اسلام و مومنین را یاری می کردند و از مشکلات نجات می دادند،لذا در این مدت فراغت به امور کشاورزی و درخت کاری وحفر قنات و چشمه ها در اطراف مدینه مشغول شدند و بدین وسیله املاک زیاد و باغ ها و مزارع فراوانی درست کردند..
حضرت،غلات باغ ها را در راه خدا به صورت زکات و صدقه واجب یا مستحب انفاق می کردند و در آخر عمر همه باغ ها و مزارع را وقف فرمودند.این باغ ها برای حجاج خانه خدا و برای فقرا و خویشاوندان وقف شدند.
از آن حضرت نقل شده است: ” و خود را با رسول خدا(ص) دیدم که از گرسنگی سنگ بر شکم می بست در حالی اکنون صدقه مال من سالیانه به چهل هزار دینار می رسد.”
معروف است که باغات صبا و مرجان که در مدینه (محله شیعه نشین نخاوله) واقعند از موقوفاتی می باشند که بوسیله حضرت امام حسن مجتبی(ع) یا حضرت امام زین العابدین(ع) بوجود آمده است.[۱۴۰]
امام حسین(ع) نیز زمین و چیزهای دیگری را که به ارث برده بود،بیش از این که تحویل بگیرد وقف کرد،از دیگر موقوفات حضرت خانه ای است که ایشان وقف کردند و امام حسن(ع) فرمودند: باید خانه را تخلیه کنی.[۱۴۱]تَصَدَّقَ الْحُسَیْنُ بْنُ عَلِیٍّ ع بِدَارٍ فَقَالَ لَهُ الْحَسَنُ ع تَحَوَّلْ عَنْهَا‌
وقف و ایقاف از برکت نهضت خونین کربلا ابعادی تازه و عروجی آسمانی یافته و به چشمه جوشان و پرنور شهادت و ولایت پیوند خورد،زیرا سرور شهیدان با بذل خون پاک و ایثار همه هستی خویش چشم انداز الهی از این سنت محمدی(ص) را گشوده و در رسیدن انسان های آگاه جهان به ملکوت اعلی و جوار رحمت حق را با وقف جان و مال رهنمون گردیدند. شیفتگان ارزش های والای انسانی و عاشقان راه خاندان عصمت و طهارت برای زنده نگه داشتن خاطره و ثمره قیام خونین کربلا معجزه آسا بوسیله ارزنده و دائمی همچون پدیده وقف دست یافتند که تا قیامت همه ساله،همه ماهه یا هر هفته و هر روزی به یادآوری ذاکر کربلا و عاشورا دل های افسرده و بی روح را به تاب و طپش داشته و بر جان های سوزان و قلب های آکنده از غم این فاجعه عظیم مرهم عشق نهند.[۱۴۲]
وقفنامه ای نیز از امام موسی بن جعفر(ع) نقل شده است که در آن آمده است: در این است آنچه را که موسی بن جعفر(ع) وقف کرد همه زمین خود را که در فلان مکان واقع است و حدود زمین نیز فلان است(یعنی حدود چهارگانه زمین را از شرق و غرب و شمال و جنوب را تعیین کرد).
بطور کلی: درخت های خرما و زمین وقنوات و آب وآسیاب و حقوق و حق آب زمین را و پستی و بلندی و عرض و طول با میدان جلو باغ و نهرهای کوچک و بزرگ و مرغزارهای آباد (ناصر) و خراب(غامر) همه را وقف کرده است.[۱۴۳]
در خاتمه این بحث در میان ائمه اطهار(ع)،حضرت علی(ع) بیشترین موقوفه ها را داشته اند و در آخر عمر هرچه املاک داشت وقف کرد.
اهمیت وقف در نظر ائمه(ع) تا آنجاست که حضرت علی(ع) در یکی ازوقفنامه هایش هدف خود را از وقف چنین بیان می کند: ” ابتغاء وجه الله به الجنه و یصرفنی عن النار و یصرف النار عن وجهی یوم تبیض وجوه و ستود وجوه”.
” به منظور جلب رضایت الهی تا به سبب آن مراد داخل بهشت برین فرماید و از آتش دورم دارد و آتش را از صورتم دور فرماید،در روزی که صورت هایی سفیدند و صورت هایی سیاه”.[۱۴۴]
واگذاری باغ های فدک (که ملک خالصه حضرت رسول کرم(ص) بود) به ائمه معصومین به عنوان پشتوانه اقتصادی نظام اسلامی،تبلیغ گسترده ای که در همه ادوار تاریخ اسلام به دست خلفا و حکمرانان اموی،عباسی،عثمانی و… برای اوقاف صورت می گرفته است. همه نشان دهنده اهمیّت وقف و امکان بهره برداری گسترده از این بنیاد اقتصادی ـ فرهنگی در اسلام است.[۱۴۵]
۱-۲-۳٫ پیدایش وقف در میان ملل
اعمال و عقودی شبیه به وقف،در تمام اجتماعات بشری وجود داشته است و حتی پیش از ظهور اسلام در جوامع بشری و عرف عقلا متداول بوده است.
سنت وقف ویژه کشورهای اسلامی و شرقی نیست،در کشورهای غربی و حتی در نقاط دورافتاده جزایر استرالیا و آفریقا و در میان سرخ پوستان آمریکای جنوبی نیز این سنت وجود داشته و این اقوام برای معابد و پرستشگاه ها و کلیساها و صومعه ها و دیرهایشان موقوفه هایی اختصاص داده اند بویژه درمصرباستان،یونان،چین،هند،ژاپن،روم، بابل و فلسطین قبل از اسلام موقوفاتی داشته اند.[۱۴۶]
۱-۲-۳-۱٫ وقف در ایران باستان:
در ایران باستان وقف به معنی امروز وجود نداشته بلکه امور خیر به عنوان نیاز و پاره ای از آنها بدون توجه به اجر و پاداش دنیوی یا اخروی انجام می یافته است، و اگر امروز ما موقوفاتی را به نام زرتشتیان در کنار و گوشه ایران می بینیم به تقلید از اسلام بوده است.
آنان در مواقعی خاص اموال خود را وقف می کردند تا از غصب آن جلوگیری کنند و به علاوه ما آنان بین خودشان باقی بماند و به تصرف مسلمین درنیاید.
وقف در ایران باستان به سه دسته بوده است:[۱۴۷]
اشوداد: بخشیدن در راه دین یا بخشی در راه خدا[۱۴۸]
نیاز: تهیه لوازم معبد و پرستشگاه و در اختیار معبد قرار دادن آن لوازم
گهنب

برای دانلود متن کامل این فایل به سایت torsa.ir مراجعه نمایید.

ار: زرتشتیان معتقدند که اهورامزدا دنیا را در شش روز آفرید و آن روزها را جشن می گرفتند.[۱۴۹]
نمونه های دیگری از وقف در ایران باستان مشاهده شده که عبارتند از:
بخشش برای بخشش برای نیازمندان و مستحقان[۱۵۰]
خیرات برای گذشتگان[۱۵۱]
خیرات برای کفاره گناهان[۱۵۲]
پس به طور کلی زرتشتیان نیز به این امر(وقف) واقف بوده و خود را ملزم به این امر می دانستند هر چند وقف در آن زمان تفاوت های بسیاری با زمان های بعد دارد.
۱-۲-۳-۲٫ وقف در میان عراقی های قدیم:
عراقی های قدیم در تمدن بابل با انواعی از تصرفات مالی که شبیه وقف بود آشنا بودند و با نوعی از “حق انتفاع” نیز آشنا بودند.
پادشاه زمینی از املاک خودش را دراختیار بعضی از کارکنان خود می گذاشت تا از درآمد آن بهره گیرد بدون آنکه مالک زمین شود و یا بتواند آن را به دیگری منتقل کند و همین حق و رشد منتفع نیز به حکم قانون و به تربیتی که قانون تعیین می کرد،منتقل می گردید.[۱۵۳]
۱-۲-۳-۳٫ وقف در میان رومیان:
رومیان با نظام “موسسات کینسه” و “موسسات خیریه” آشنا بودند. این موسسات به اداره فقیران و ناتوانان می پرداخت.اموالی به این موسسات اختصاص می یافت تا به مصرف فقرا و ناتوانان برسد.[۱۵۴]
رومیان عقیده داشتند که اشیاء مقدسه،اشیایی که بنا به سنن مذهبی و تشریفات ومقرراتی که توسط کاهنان وضع و اجرا می شد به خدا اختصاص می یافت مانند معابد،نذر و هدایا و امثال اینها ممنوع البیع و الرهن هستند و کسی حق ندارد آنها را تملک نماید،زیرا اینان تعلق به خدایان دارند و چیزی که به خدا تعلق دارد قابل تملک نمی باشد.
در نوشته جستنیان (قانون مدون یوستینیاتوس،امپراطور روم شرقی)چنین آمده است:
“اشیاء مقدسه”، اشیاء دینیه و اشیاء حرام مملوک احدی نمی شوند چه آنکه مملوک خدا مملوک انسان نمی شود.[۱۵۵]
باز رومیان عقیده داشتند که اگر مکان مقدسی خراب شود زمین آن،مقدس باقی می ماند و مقدس بودن زمین در آغاز طی مراسمی از طرف کاهنان باید اعلام شود،خود انسان ها آن قدرت را ندارند که زمینی از زمین های خود را شخصاً مقدس اعلام نمایند.
از مطالب فوق الذکر بدست می آید که نظام وقف در میان رومیان کاملا مشابه نظام وقف در میان مسلمانان بوده و هر دو نظام هدف واحدی را تعقیب می نمایند و اختلاف تنها در بکارگیری و مسائل فنی می باشد که هر کدام از دو نظام برای رسیدن به هدف از وسیله خاصی استفاده کرده است.
۱-۲-۳-۴٫ وقف در میان مصریان قدیم:
مردم مصر در قدیم با فکر وقف اجمالا آشنا بودند،املاکی بر خدایان، معابد و مقبره ها اختصاص می یافت تا درآمد آنها به مصرف تعمیرات،نوسازی، اقامه مراسم و خرج کاهنان(رهبران دینی) و خادمان برسد و این گام به قصد تقرّب به خدایان برداشته می شد.
امروزه در موزه مصر الواحی وجود دارد که حاکی از مطالب فوق الذکر است. از قدیمی ترین آنها لوح شماره ۷۲ است (راهنمای مایسیبرو). در این لوح نقوشی وجود دارد که حکایت می کند از وقف املاک برای برخی از کاهنان در خانواده چهارم (سلسله چهارم فراعنه مصر). این لوح در فهرست موزه، ذیل شماره ۸۴۳۲ آمده است.