توسعه پایدار واژه جدیدی است که از دهه ۱۹۸۰ هنگام تدوین استراتژی جهانی حفاظت از طبیعت و منابع زنده بوجود آمد از این رو توسعه پایدار با مفهوم سنتی توسعه تفاوت اساسی دارد در توسعه پایدار باید ابزارها و راهکارهایی را فراهم نمود که پاسخگوی این نازها باشد، حفاظت و توسعه، تامین نیازهای زیستی اولیه، دستیابی به عدالت اجتماعی، خودمختاری و تنوع فرهنگی و حفظ یگانگی اکولوژیکی (تبریزیان، ۱۳۸۹، ص ۸)

توسعه به معنای جامع، به عنوان فرایند پیچیده ای که رشد کمی و کیفی تولیدات و خدمات همراه با بهبود سطح زندگی، تعدیل درآمد و زدودن فقر و محرومیت و بیکاری، تامین رفاه همگانی و رشد علمی را در یک جامعه مد نظر دارد؛ برای همکاری جوامع امری مطلوبست که برای رسیدن برنامه ریزی و تلاش می نمایند (خلیلیان، ۱۳۸۱، ص ۱۰)

پایدار بدین معنا نیست که هیچ چیز تغییر ننماید همچنین به معنای مدینه فاضله ای که هیچ چیز رخ ندهد نمی باشد؛ یک جامعه پایدار در پی بقاء و بهبود مشخصه های اقتصادی، محیطی و اجتماعی یک ناحیه است تا اعضای ان بتوانند سالم، بهره ور و با لذت به ادامه حیات بپردازند (محمدعلی پور، ص ۲)

پایداری جنبه های گوناگون دارد اول از همه نیازمند حذف فقر و محرومیت می باشد، دوم نیازمند نگهداری و بهبود منابع است که به تنهایی می توانند حذف فقر را به طور دائمی و همیشگی تضمین کنند، سوم اینکه باید مفهوم توسعه را گسترش دهیم که فقط محدود به شد اقتصادی نباشد بلکه توسعه اجتماعی و فرهنگی را هم شامل شود (سایت اطلس اقیانوسهای سازمان ملل متحد)

«توسعه پایدار بهبود کیفیت زندگی انسانی از طریق حمایت از ظرفیت نگهداشت محیطی است» (ضرابی و اذانی، ۱۳۸۰، ص ۱۴)

توسعه پایدار نقطه توازن و تعادل به منظور تحقق اهداف توسعه در هر یک از جنبه های محیطی، اجتماعی و اقتصادی است که در چارچوب پارادیوم های گذشته به تعرض میان هریک از ابعاد توسعه منجر می شود (عنبری و ملاکی، ۱۳۹۰، ص ۹۲)

توسعه پایدار توسعه ای که احتیاجات نسل حاضر را بدون آسیب رساندن به توانایی نسل های آینده در تامین نمودن نیازهای خود براورده می نماید (ضرابی و اذانی، ۱۳۸۰، ص ۱۲)

توسعه پایدار به استناد تعاریف برشمرده، فرایندی است که اهداف اقتصادی، اجتماعی و زیست محیطی جامعه را هر جا که ممکن است از طریق وضع سیاست ها و انجام دادن اقدامات لازم و عملیات حمایتی باهم تلفیق می کند و هرجا که تلفیق امکان ندارد به ایجاد رابطه مبادله بین آنها و بررسی و هماهنگی این مبادله ها می پردازد.(زاهدی به نقل از خاتمی، ۱۳۸۹، ص ۳۴)

هدف اصلی توسعه پایدار بر مفاهیمی چون ارتقاء کیفیت زندگی یعنی دخالت دادن شاخص های کیفی و اجتماعی و تامین رفاه و عدالت اجتماعی متمرکز است، و لذا توجه به مسائل اجتماعی و عدالت فضایی که بیشتر به شیوه ای سازمانی با نیازهای انسانی مواجه می شود از اهداف دراز مدت و دورنگر بوده و با نگرشی نهادی با مسائل روبرو می شود و سرانجام شرایط کیفی زندگی ساکنان را متناسب با ارزشهای جامعه در حال و آینده در نظر دارد.(خاکپور به نقل از هاشمی و خاتمی، ۱۳۸۹، ص ۶)

بنابراین توسعه پایدار بر این نکته تاکید دارد که با افزایش امکانات و بهبود وضعیت زندگی و یا استفاده از امکانات صنعتی برای ارتقاء کیفیت زندگی، محیط زیست و منابع پایه طبیعی به درستی حفظ گردند و از بین نروند.

معمولا به توسعه ای پایدار می گویند که دارای سه بعد اجتماعی باشد:

الف- پایداری اجتماعی

ب- پایداری مشارکت محلی

ج- پایداری انسانی

پایدار اجتماعی به این معناست که تغییرات ناشی از پروژه سبب بهم ریختن امنیت اجتماعی، تخریب روابط اجتماعی سالم، ایجاد آسیب های اجتماعی، افزایش فاصله طبقاتی، اثرات نامناسب ناشی از برهم خوردن نظم اقتصادی منطقه در جهات نامطلوب و تبعیض علیه گروه های حاشیه ای و ضعیف نمی شود (طالبیان، فاضلی و دغاقله، ۱۳۸۷، ص ۵)

پایداری مشارکت محلی: در طرح های توسعه پایدار بایستی در کلیه مراحل ساخت، راه اندازی و نگهداری، مردم محلی را مشارکت داد در طرح های توسعه بایستی شرایط را به گونه ای برای ارتقاء مهارتهای شغلی افراد محلی فراهم کرد که مهاجت گسترده نیروی انسانی از مکانهای دیگر نیازی نباشد زیرا این مهاجرت ها باعث پیدایش مشکلات فراوان برای مهاجران و بومیان می شود (زمانی، ۱۳۸۹، ص ۳)

پایداری انسانی به این معناست که نیروی انسانی مناسب برای اجرای پروژه و رسیدن به اهداف برنامه ریزی شده آن در دراز مدت در دسترس است بالاخص تضمین آنکه در دراز مدت نیروی انسانی ای وجود دارد که قادر است تغییرات فنی ایجاد شده در سطح منطقه را درک کرده و فرصت های ایجاد شده را برای اهداف توسعه بکار گیرد (طالبیان و همکاران، ۱۳۸۷، ص ۴)

بر این اساس در توسعه پایدار سه دسته هدف و بر مبنای آن سه محیط و سه بعد اصلی وجود دارد که عبارتند از: محیط های اقتصادی اجتماعی و طبیعی و ابعاد اقتصادی، اجتماعی و زیست محیطی در غالب مستندات، توسعه پایدار بر مبنای همین اهداف تعریف و ترسیم شده است به عنوان مثال همکاری های اقتصادی با تاکید بر این سه دسته هدف شمای توسعه پایدار را به صورت شکل زیر ترسیم کرده است. (زاهدی به نقل از خاتمی، ۱۳۸۹، ص ۳۴)

در توسعه پایدار برنامه هایی با کارایی بالای اقتصادی در صورتی که سبب عدم تعادل هریک از ابعاد زمانی، مکانی و اجتماعی می شود و محیط زیست را مورد تهدید قرار دهد، پذیرفتنی نیست (ضرابی و اذانی، ۱۳۸۰، ص ۱۰)

در واقع توسعه پایدار بر پایه هشیاری انسان نسبت به خودش و نسبت به منابع طبیعی کره زمین استوار است و خواهان یک سبک زندگی پایدار برای همه انسانهاست و مخالف مصرف بیش از اندازه، اتلاف منابع و بی توجهی به نسل های آینده و قطع رابطه با گذشته است

اصول توسعه پایدار:

  • کنار گذاشتن قدر قدرتی انسان
  • اکوسیستم بسیار مهمتر از درک و تصور فعلی است
  • عدالت و برابری
  • آشتی توسعه و پایداری
  • مشارکت و وفاق
  • مردم محوری
  • برنامه های جامع، چرخه ای و تلفیقی
  • دید سیستمی و کل گرایانه
  • ساخت بر روی آنچه که وجود دارد
  • انعطاف پذری
  • استفاده عاقلانه از منابع
  • تفکر جهانی و تفکر محلی (زاهدی و نجفی، ۱۳۸۴، صص ۵۴-۵۰)