تاریخچه شکل گیری کانون های اصلاح و تربیت

از نظر تاریخی، اندیشه بزهکاری نوجوانان و تأسیس نهادهای رسمی کنترل اجتماعیِ مجزا برای آنان ، از پیشرفت های اخیر هستند. دیدگاه امروزی مبنی بر اینکه دوران کودکی و نوجوانی زمان های خاصی هستند که طی آن جوانان برای رشد سالم خود به پرورش و راهنمایی نیاز دارند، تا اواخر قرون وسطی وجود نداشت. پیش از آن، به جوانان به عنوان اموال یا بزرگسالان کوچک نگریسته می شد و از آنها انتظار داشتند که در سن ۵ یا ۶ سالگی همان مسئولیت های بزرگسالان را بر عهده بگیرند. از آنجا که مردم دوران کودکی را به عنوان یک دوره متمایز در رشد انسانی به رسمیت نمی شناختند؛ بنابراین نیازی به ایجاد یک فرایند قانونی مجزا برای رسیدگی به نوجوانانی که هنجارها یا قوانین جامعه را نقض می کردند، نمی دیدند . در نتیجه، با نوجوانانی که قانون را نقض می کردند غالباً مانند بزرگسالان رفتار می شد، هرچندکه در برخی موارد به خاطر سنشان از شدیدترین مجازات ها نجات می یافتند ( ۱۵ ) . تاقبل از ظهور حضرت عیسی مسیح ( ع ) ، مجازت ها بسیار شدید و توام با شکنجه و اکثرا مجازات مرگ بود . اطفال و جوانان بزهکار نیز از خشونت و قصاوت مصون نبودند . در صورت تخفیف مجازات ، اطفالی که در حدود سنی معین بدون قوه تشخیص مرتکب جرم می شدند به پرداخت تاوان و جبران خسارت وارده و در صورت عدم پرداخت تاوان به تنبیه بدنی ( شلاق ) محکوم می شدند .اطفال و جوانان متهم برای اعزام به دادگاه ها در زندان ها با بزرگسالان با وضع رقت باری در یک جا نگهداری می گردیدند . با حضور مذهب مسیح ، افکار اخلاقی فلاسفه آمیخته با عقاید مذهبی گردید . روحانیون مسیحی در ترویج رحم ، عطوفت ، شفقت و نیکوکاری که از اصول مذهب مسیح بود خواهان بهبود وضع زندان ها ، اصلاح و تربیت بزهکاران بلاخص اطفال شدند ( ۱۰ ) . در سال ۸۱۷ میلادی در مجمع عمومی روحانیون مسیحی ، پیشنهاد شد که به زندانیان به خصوص به اطفال و جوانان کاردستی آموخته شود و آنان اجازه خواندن کتاب های مذهبی در زندان ها اعطا گردد و روحانیون از زندان ها بازدید و با زندانیان ملاقات و با پند و اندرز آن ها را هدایت و ارشاد کنند . با توسعه اقتدار پادشاهان قدرت روحانیون تضعیف ومجازات ها تشدید شد . هولناک ترین مجازات ها توام با زجر و شکنجه و حتی مجازات مرگ نیز در مورد اطفال اجرا گردید . در سال ۱۵۵۵ میلادی در آلمان طفل ۱۱ ساله ای را که دوست خود را در ضمن بازی خفه کرده بود به دار آویختند . در سال ۱۶۲۹ میلادی در انگلستان طفل ۸ ساله ای را که طویله ای را آتش زده بود اعدام کردند . در سال ۱۷۴۸ طفل ۱۰ ساله ای که اسبی را دزدیده بود به مرگ محکوم شد ( ۴ ) . در این راستا جرمی بنتام از صاحب نظران مکتب منفعت گرایی انگلیسی ، نیز بر این باور بود که کودکان هم به مثابه بزرگسالان قادرند قبل از این که کاری را شروع کنند ، هزینه ها و منافع آن کار را محاسبه و ارزیابی کنند ؛ بنابراین باید برای اعمال بزهکارانه آنان مجازاتی شبیه جرایم بزرگسالان در نظر گرفت (۵۶) .

 

۲ – ۶  تاریخچه شکل گیری کانون های اصلاح و تربیت

۲ – ۶ – ۱ تاریخچه شکل گیری کانون های اصلاح و تربیت در جهان

تعداد مردم فقیر و بی بضاعت (که بسیاری از آنها کودکان بودند) درگیر در گدایی، فحشا، و جرایم خرد در لندن آنقدر زیاد شده بود که در سال ۱۵۵۶میلادی یک مؤسسه که به طور خاص برای کنترل این افراد طراحی شده بود، یعنی دارالتأدیب، تأسیس شد. بااین حال، جرایم نوجوانان و گدایی محدود به لندن نبودند. در نتیجه، مجلس در سال ۱۵۷۶ میلادی قانونی را تصویب کرد که باعث ایجاد مؤسسات مشابه در هر یک از شهرهای انگلستان شد. ساختار مؤسسات و مدل دارالتأدیب در سطح قاره گسترش یافت. در سال ۱۵۹۵، بهترین مؤسسه، مرکز بازپروری آمستردام بود که به طورکلی برای رسیدگی به مشکل جرایم نوجوانان تأسیس شده بود. هدف این مؤسسه و نهادهای مشابه این بود که کم کم نظم و انضباط را القاء نموده و به جوانان بیاموزند که یک عضوِ مؤثر و سخت کوشِ جامعه باشند ( ۱۵ ) . در نیمه ی دوم قرن ۱۷ میلادی دانشمندان و نویسندگان طرز اجرای مجازات ها و وضع زندان ها را شدیدا مورد انتقاد قرار داده ، اصلاح و تربیت اطفال بزهکار را در موسسات تربیتی پیشنهاد نمودند . به پیروی از عقاید مذکور در سال ۱۶۲۳ در شهر ناپل ( ایتالیا ) اولین زندان برای تفکیک و طبقه بندی زندانیان از لحاظ سن احداث گردید . در سال ۱۶۶۷ در شهر فلورانس ( ایتالیا ) اولین زندان به روش انفرادی جهت نگهداری اطفال تاسیس شد . در سال ۱۶۷۲ در فرانسه طبق فرمان پادشاه ، اطفال ولگرد که از لحاظ جسمی قدرت پاروزنی در کشتی را نداشتند به بیمارستان های خاص اعزام شدند . در سال ۱۷۰۳به امر پاپ کلمان XI در رم ، کانون اصلاح و تربیت سن میشل[۱] افتتاح شد . در این کانون ، جوانان به صورت دسته جمعی کار می کردند و شب ها در سلول ( خوابگاه انفرادی ) به سر می بردند و در بالای درب ورودی این زندان این چنین حک شده بود:  ” اگر با کار و انضباط نتوانیم محکومین را اصلاح و تربیت کنیم ، حبس کردن آنان به عنوان مجازات بی فایده است ” . در سال ۱۷۳۵ م به دستور پاپ کلمان XII ، اولین دارالتادیب برای نگهداری دختران بزهکار در رم بنا گردید ( ۴ ) . در سال ۱۷۸۸ در انگلستان ، اولین کانون اصلاح و تربیت جهت نگهداری اطفال افتتاح گردید . در قانون جزایی ۱۸۱۰ ناپلئون ( فرانسه ) اطفال کمتر از ۷ سال غیر مسوول و کیفر اطفال بیش از ۷ سال تا ۱۶ سالگی تمام ، با توجه به قوه درک و تشخیص یا عدم قوه ممیزه تعیین گردید . نظر به این که در قانون مذکور ، روش خاصی برای اجرای مجازات اطفال بزهکار مقرر نگردیده بود ؛ اطفال در صورت محکومیت ، در زندان ها با بزرگسالان در یک جا نگهداری شده و وضع اسف باری داشتند . در فرمان ۱۸ آوریل و ۲۹ سپتامبر ۱۸۴۱ ، لزوم تاسیس دارالتادیب جهت تفکیک اطفال از بزرگسالان تاکید شد . در سال ۱۸۲۰ قسمتی از زندان « گالون » و در سال ۱۸۲۴ قسمتی از زندان      « استراسبورک » و در سال ۱۸۳۰ بخشی از زندان « تلوز » برای نگهداری اطفال اختصاص یافت . اولین موسسه تربیتی در سال ۱۸۳۹ در « سن هیلر » افتتاح گردید . در سال ۱۸۱۹ در سیسیل ( ایتالیا ) اولین موسسه تربیتی شروع به کار کرد ( ۴ ) . در سال ۱۸۲۵ در ایالت نیویورک ( امریکا ) به پیروی از عقاید « جان هوارد »[۲] اولین موسسه جهت نگهداری اطفال به نام خانه امن[۳] ، تاسیس شد . خیلی زود خانه های امن دیگری نیز در سایر شهرهای امریکا ، از جمله بوستون[۴] (۱۸۲۶) و فیلادلفیا[۵] (۱۸۲۸) تاسیس شد. در دهه ۱۸۴۰، خانه های امن در روچستر، سین سیناتی و نیواورلئان؛ و در دهه ۱۸۵۰، در پراویدنس، بالتیمور، پیتسبورگ، شیکاگو و سنت لوئیس افتتاح شدند. نوجوانان برای مدت زمان نامشخصی و یا تا زمان رسیدن به سن ۱۸ یا ۲۱ سالگی در خانه های امن به کارگرفته می شدند. علی رغمِ نام و اهداف بلندپروازانه ای که توسط اصلاح طلبان تبلیغ می شد، خانه های امن بیشتر شبیه زندان ها اداره شده و برای اطمینان از حبس ساکنانش ساخته شده بودند. در واقع، فعالیت روزانه ی این نهادها بیشتر بر کنترل تمرکز داشت تا اصلاحات. حال آنکه در آنجا کودکان در معرض یک رژیم سخت روزانه شامل کار سخت، تمرین نظامی، سکوت اجباری و آموزش های مذهبی و علمی قرار داشتند . و کارکنان این مراکز رفتار خشنی با نوجوانان داشتند . بخشی از هزینه های این مراکز با اشتغال نوجوانان به کارهایی مانند : تولید کفش و ابزار آلات آهنی و … در کنار بودجه های بخش دولتی تامین می شد و در صورت تمرد نوجوانان از کار کردن ، با تنبیه های بدنی و یا قطع جیره غذایی مجازات می شدند( ۱۵). در سال ۱۸۴۷ اولین کانون تربیت با کار[۱۴]  در ایالت ماساچوست ( امریکا ) افتتاح شد . ( ۱۰ ) .  در سال ۱۸۵۶ موسسات جداگانه ای برای دختران مانند مدارس صنعتی ایالت ماساچوست تاسیس شد . قبل از این زمان دختران نیز به همان مؤسسات پسران اعزام می شدند، هرچندکه تفکیک جنسیتی شدید اعمال می گردید ( ۱۵ ) . در سال ۱۸۷۶ در امریکا اولین موسسه آموزش علمی و حرفه ای به نام المیرا[۱۵] افتتاح شد . برنامه روزانه این موسسه طبق برنامه مدارس بوده و مدت نگهداری در آن نامعین بود ( ۱۰) . کانون اصلاح و تربیت المیرا در نیویورک که به عنوان کانون مدل در نظر گرفته شده بود ۵۰۰ سلول داشت؛ اما در اواخر سال ۱۸۹۰ تقریباً دارای ۱۵۰۰ نفر سکنه بود . از زمان تأسیس مؤسسات بازپروری نوجوانان در ایالات متحده، بسیاری از مؤسسات ادعا کرده اند که مأموریت اصلی آنها درمان و بازپروری نوجوانان است، درحالی که در واقع آنها بر مجازات نوجوانان تمرکز کرده اند. ( ۱۵ ) . در سال ۱۸۳۲ طبق فرمان لویی ۱۸ موسسه خاص اطفال بزهکار در فرانسه افتتاح گردید . در سال ۱۸۳۳ انجمن حمایت از زندانیان در فرانسه تاسیس ، مراقبت ، هدایت و حمایت اطفال بزهکار جز وظایف انجمن مزبور پیش بینی شد . در سال ۱۸۴۲ در فرانسه مرکز آموزشی « سن هیلر » شرع به کار کرد . در روسیه نیز در سال ۱۸۴۶ ، اطفال از ۱۰ تا ۱۷ سال تمام ، در صورت محکومیت به حبس ، به کانون های تربیتی اعزام گشتند . در ژاپن در سال ۱۸۷۰ زندان تادیبی اطفال افتتاح گردید . در سال ۱۸۸۷ در نروژ سازمان اختصاص دادرسی اطفال بزهکار افتتاح و محکومین را به مراکز آموزش علمی و یا حرفه ای اعزام کردند ( ۱۰ ) . در سال ۱۸۹۷ ، سراگل برایز ، رییس زندان های انگلستان از مرکز نگهداری المیرا دیدن کرد و پس از مراجعت به انگلستان سیستم برستال[۱۶] را در انگلستان به وجود آورد که رژیم اصلاحی و تربیتی مناسب و پیشرفته برای اصلاح و تربیت بزهکاران داشت (۵۷) .  مؤسسات اولیه نوجوانان با مشکلات متعددی ازجمله ازدحام بیش از حد، قرار گرفتن مجرمان جرایم جزیی در کنار مجرمان خطرناک، برنامه ریزی ضعیف، رفتار غیرانسانی ساکنان آن، مراقبت های بعدی ناکافی یا غیرموجود و نرخ بالای تکرار جرم روبرو بودند. اگرچه وضعیت مراکز اصلاحی نوجوانان از دهه ۱۸۰۰ تاکنون به طور کلی بهبود یافته است؛ ولی هیچ یک از این معضلات به طور کامل برطرف نگردیده اند. در نتیجه منتقدان معتقدند که این مؤسسه ها و مراکز اغلب در دستیابی به اهداف تعیین شده مبنی بر بازتوانی کودکان و نوجوانان و محافظت از امنیت عمومی، ناکام مانده اند. ازدحام، اختلاط نوجوانان با سنین و سوابق بزهکارانه مختلف، رفتار غیرانسانی، و ناتوانی در ارائه خدمات پیگیرانه به نوجوانان پس از آزادی آنها، مانع از رسیدن این نهادها به اهداف اصلاحی شان بود. در پایان قرن هجدهم، با وجود واکنش های تأدیبی متفاوت، مشکل جرایم نوجوانان وخیم تر شده بود ( ۱۵ ) . کودکان اغلب در سازمان های اصلاحی نوجوانان در معرض سوءرفتار و برخورد غیرانسانی واقع شده اند. قطعاً کیفیت کلی زندگی در مراکز اصلاحی نوجوانان از زمانی که کودکان و نوجوانان برای اولین بار در پناهگاه ها و مدارس فنی و اصلاحی اولیه جای داده شدند، دچار تحولات وسیعی شده و بهبود یافته است. بسیاری از سازمان های نوجوانان توسط مدیران لایق، دلسوز و حرفه ای اداره می شوند که بر کارکنان مهارت دیده و دلسوزی نظارت دارند که در ارائه انواع خدمات با کیفیت به ساکنان مراکز مذکور شرکت دارند. بااین وجود، در سایر موارد، بسیاری از مشکلاتی که همواره در طول تاریخ سازمان های اصلاحی نوجوانان با آنها دست به گریبان بوده اند هنوز مشهود و آشکار هستند ( ۱۵ ) .

 

۲ – ۶ – ۲  تاریخچه شکل گیری کانون های اصلاح و تربیت در ایران

مساله کودکان معارض قانون نخستین بار در سال ۱۳۳۸ به صورت قانونی و عملی مورد توجه قانون گذار ایرانی قرار گرفت و در همان سال قانون مربوط به تشکیل دادگاه اطفال بزهکار به تصویب رسید . ماده ی ۱ این قانون به تاسیس دادگاه اطفال اشاره کرده است و مطابق ماده ۲۲ این قانون (( در مقر هر دادگاه اطفال وزارت دادگستری یک کانون اصلاح و تربیت برای اجرای این قانون تاسیس می نماید  )) . ساختمان اولین کانون اصلاح و تربیت ایران ، ۹ سال پس از تصویب این قانون در سال ۱۳۴۷ در شمال غرب تهران تهران ، انتهای شهر زیبا ، در کوی کن تاسیس گردید . در سال های بعد در مشهد و اهواز نیز کانون های اصلاح و تربیت باامکانات کمتر تشکیل شدند  ( ۵۸ ) . این روند ادامه یافت و در سایر استان ها کانون های اصلاح و تربیت با الگوگیری از کانون اصلاح و تربیت استان تهران تاسیس گردیدند ، با این تفاوت که کانون اصلاح و تربیت تهران در ابعاد وسیع تری به نسبت سایر کانون های اصلاح و تربیت کشور احداث گردیده است و بخش قابل توجهی از بازدیدهایی که از سوی مجامع حقوق بشر انجام می گیرد ، از کانون اصلاح و تربیت تهران می باشد ( ۲ ) و این روند ادامه یافت به طوری که در سال ۱۳۷۶ ، ۶ کانون اصلاح و تربیت ، تا سال ۱۳۸۵، ۲۳ کانون اصلاح و تربیت و اکنون (در سال۱۳۹۲) ۲۹ کانون اصلاح و تربیت در سطح استان های کشور وظیفه نگهداری و اصلاح و تربیت اطفال و نوجوانان بزهکار را بر عهده دارند و در ۲ استان فاقد کانون اصلاح و تربیت ، ( استان های سمنان و آذربایجان شرقی ) نوجوانان بزهکار را در بندهای جوانان زندان ها نگهداری می کنند  (۱۳) . کانون اصلاح و تربیت مرکز نگهداری ، تهذیب و تربیت اطفال و نوجوانانی است که به علت ارتکاب بزه محکوم شده اند . کودکان و نوجوانان معارض قانون به خاطر رفتار یا انجام اعمالی به تشخیص دادگاه صالح به کانون اصلاح و تربیت تحویل می‏شوند. این مراکز در ورود مددجو و صدور حکم آزادی نقشی ندارد، و دادگاه آن را تعیین می‏نماید . کانون اصلاح و تربیت استان تهران ، به موجب قانون تبدیل شورای سرپرستی زندان ها و اقدامات تامینی و تربیتی کشور به « سازمان زندان ها و اقدامات تامینی و تربیتی » مصوب ۱۷ / ۱۱ / ۶۴ و ماده ۱۸ آیین نامه قانونی مقررات اجرایی سازمان زندان ها و اقدامات تامینی و تربیتی کشور مصوب    ۷ / ۱ / ۷۲ تحت نظارت سازمان زندان ها اداره و نگهداری می شود . در مهرماه ۱۳۷۸ ، به دستور ریاست سازمان زندان ها و اقدامات تامینی و تربیتی کشور و مدیر کل اداره کل زندان های استان تهران و با همکاری کانون اصلاح و تربیت ، در ضلع شمالی کانون، مکانی برای نگهداری دختران بزهکار تعبیه شد . بدین ترتیب نوجوانان دختر معارض قانون که تاقبل از این تاریخ در زندان ها به همراه مجرمین بزرگسال نگهداری می شدند به کانون تهران منتقل گردیدند  ( ۵۸ ) . از مهمترین اهداف تأسیس کانون اصلاح و تربیت جداسازی نوجوانان بزهکار از مجرمین بزرگسال ، تربیت و تهذیب طفل بزهکار و اقدامات تربیتی درباره او تا مرحله باز توانی است و تا زمانی ادامه می یابد که بتواند فرد شایسته ای شود ( ۱۱ ) و ( ۵ ) .

[۱]  Saint – Michel

[۲]- Jhon Howard

[۳] – خانه امن، یک مؤسسه خصوصی مراقبت از کودک بود که در ایالات متحده برای کودکانی که درگیر در رفتار غیرقانونی بوده یا احساس می شد که در معرض خطر چنین رفتاری هستند، ایجاد شد. هرچندکه هدف اولیه آن آموزش و تربیت نوجوانان برای زندگی های تولیدی بود؛ اما خانه های امن، در نظم و انضباط سختگیرانه و کار سخت، معروف تر از زندان ها شدند .

[۴] -Boston

[۵]- Philadelphia

۲۴– Rochester

۲۵– Cincinnati

۲۶– New Orleans

۲۷– Providence

۲۸– Baltimore

۲۹– Pittsburgh

۳۰– Chicago

۳۱– Saint Louis

[۱۴] Reformatory school industrial school

[۱۵] Elmira